Budowanie domu krok po kroku: dach

Jakie są popularne rodzaje konstrukcji dachu? Które z nich będą najlepsze?

Dach stanowi jeden z najwyższych kosztów podczas budowy domu. Jest to ważny element, nawet ważniejszy, niż ściany, gdyż dopiero po jego ukończeniu możemy wstawić okna, ocieplić elewację, wykonać instalacje wewnętrzne czy tynki. Dach musi być precyzyjnie zaprojektowany i wykonany, ponieważ stanowi główną ochronę przed deszczem, śniegiem czy intensywnym nagrzewaniem przez słońce – czyli skrajnie trudnymi warunkami pogodowymi. Kupując dom często kierujemy się wyglądem dachu, jednak należy pamiętać o tym, że najważniejsze są tak naprawdę te elementy, które nie są widoczne gołym okiem. Dach składa się z wielu elementów, są to: konstrukcja, podkład pod pokrycie, pokrycie, ocieplenie oraz elementy dodatkowe. Z tego względu przy wyborze dachu należy podjąć szereg decyzji, a nie jedną. 

W pierwszej kolejności należy zastanowić się czy poddasze będzie użytkowe, czy też nie. Jeżeli będzie użytkowe należy zadbać o odpowiednią wysokość pomieszczenia czy ustawność, co ma istotne znaczenie i wpływ na wymagania konstrukcyjne i kształt dachu. 

Użytkowość poddasza determinuje w dużym stopniu wybór konstrukcji dachu, czyli więźby dachowej.

 

01   Więźba krokwiowo-jętkowa

Więźba krokwiowo-jętkowa jest powszechnie stosowana i nadaje się na dwuspadowe dachy z kątem nachylania min. 30° i rozpiętości do 10 m. Jest stosunkowo łatwa w montażu, bowiem wszystkie wiązary są identyczne – para krokwi i belka stropowa tworzy zamknięty trójkąt. Bardzo często krokwie które znajdują się na dole opiera się na poziomej belce (murłaty lub płatwie stropowe - gdy na poddaszu istnieje ścianka kolankowa). W celu zmniejszenia ugięcia każdej pary krokwi mocuje się poziomą belkę (jętkę). Jeżeli poddasze ma być użytkowe należy pamiętać, aby jętka znajdowała się na wysokości nie mniejszej, niż 2,5 m od podłogi. W przypadku więźby krokwiowo-jętkowej nie ma konieczności stosowania podpór, gdyż obciążenie przyjmują ściany zewnętrzne budynku, natomiast siły rozciągające przyjmuje strop (i często wieniec ścianki kolankowej).

 

02   Więźba płatwiowo-kleszczowa

Trudniejsza w wykonaniu, ale również powszechnie stosowana jest więźba płatwiowo-kleszczowa. Takie rozwiązanie stosuje się przy dachach o skomplikowanej budowie. W przypadku tej więźby krokwie ułożone są na poziomych belkach – płatwiach. Skrajne belki ułożone są stropie albo ściance kolankowej, a pozostałe z nich – na słupach rozmieszczonych co 3-5 krokwi (wtedy tworzą z nimi tzw. wiązary pełne). Belki nieoparte na słupach (czyli krokwie oparte wyłącznie na płatwiach) stanowią wiązary puste. Rozstaw płatwi wpływa bezpośrednio na maksymalną rozpiętość dachu. Jego ciężar spoczywa na słupach, dlatego powinny znajdować się one nad ścianami nośnymi dolnej kondygnacji. Niestety słupy nie są często pożądanym elementem poddasza, z tego względu częstym zadaniem projektanta jest ukrywanie ich w ściankach działowych.

 

03   Więźba krokwiowo-jętkowa

Nowoczesnym rozwiązaniem są wiązary kratowe. Sprawdzą się przy skomplikowanej konstrukcji dachu o dowolnym kącie nachylenia i rozpiętości do 30 m. Wiązary w tej technologii są sztywne i nie wymagają dodatkowych podpór w postaci dodatkowych ścian nośnych czy podciągów. Jednak sprawdza się on na niskich poddaszach, które nie są użytkowe. Przy poddaszu użytkowym natomiast stosuje się inny rodzaj wiązarów – są niewielkiej grubości (ok. 4 cm) i mocuje się je dużo gęściej (co 40-60 cm), niż w tradycyjnej więźbie (100 cm) – dzięki temu mamy możliwość zaaranżowania prawie całej powierzchni poddasza jako użytkową.
 

Czym kierować się przy wyborze pokrycia dachu?

Na pewno należy zwrócić uwagę, czy pokrycie jest szczelne, mocne i trwałe, niepalne, lekkie i łatwe w montażu. Dostępne na rynku materiały w różnym stopniu spełniają wymienione kryteria. Nadal często stosowanym materiałem na pokrycie jest dachówka ceramiczna ze względu na łatwość wymiany uszkodzonych elementów i możliwość ułożenia na skomplikowanej konstrukcji. Jeżeli dachówka jest porządnej jakości, jej wytrzymałość potrafi sięgnąć 100 lat. Dzięki zastosowaniu warstwy glinki szlachetnej (angobowanie) lub poprzez szkliwienie (glazurowanie) powierzchni dachówki zyskuje się jej odporność na zanieczyszczenia i porosty. Jednak pokrycie z dachówki ceramicznej jest dosyć ciężkie, bo aż 90 kg/m2, dlatego należy zwrócić uwagę, czy wybór konstrukcji więźby dachowej jest trafny w wybranym projekcie. Dzięki masie pokrycia z dachówki uzyskujemy wysoką dźwiękoszczelność. Cena dachówki rozpoczyna się od 35 zł/m2, jednak koszt znacznie się podniesie, jeżeli w pokryciu zastosuje się większą liczbę dachówek dachówek na krańcach połaci (końcowych), przyokapowych czy innych dachówek specjalnych. Zaletą pokrycia z dachówki jest jednak brak konieczności pełnego deskowania jako podkładu – wystarczający będzie ruszt z łat i kontrłat. 

Dostępne są również dachówki z barwionego betonu, bardzo przypominające dachówkę ceramiczną. Swoimi właściwościami są zbliżone do dachówki tradycyjnej i są przy tym tańsze (od około 30 zł/m2). Są jednak mniej trwałe jeżeli weźmiemy pod uwagę zanieczyszczenia znajdujące się w powietrzu (beton charakteryzuje się niską odpornością na kwasy), ale tutaj duże znaczenie ma jakość materiału, z którego dachówka jest wykonana.

Innym rozwiązaniem jest blachodachówka – blacha tłoczona na wzór ułożonych dachówek. Jej zaletą jest dostępność w dużych arkuszach, co przekłada się na szybkość w montażu. Stosuje się ją często na dużych połaciach dachowych o prostej budowie – przy dachu o skomplikowanej budowie musimy liczyć się z dużą ilością odpadów. Blachodachówka jest dużo lżejsza, bo waży zaledwie kilka kilogramów na 1 m2. Cena blachodachówki rozpoczyna się o 25 zł/m2. Trwałość blachy zależy od jej warstwy zewnętrznej – rdzeniem jest najczęściej blacha stalowa, która następnie pokrywana jest wieloma warstwami ochronnymi, ale ocenia się ją mniej więcej na około 20 lat (przy dobrym zabezpieczeniu przed korozjami może to być nawet do 50 lat). Montaż jest niezwykle prosty – wystarczą specjalne wkręty z podkładką i uszczelką z EPDM przykręcane do łat. Minusem jest szybkość rdzewienia blachodachówki w przypadku uszkodzenia jej powierzchni np. przez gałęzie drzew.
 

Czy są jakieś zasady przy doborze pokrycia?

Są trzy podstawowe zasady:

01  Im większy kąt nachylenia połaci, tym szybciej spływa woda, a tym samym wymogi szczelności pokrycia są mniejsze.
02  Im bardziej szczelne pokrycie, tym wymogi co do szczelności podkładu są mniejsze.
03  Zarówno pokrycie jak i jego podkład muszą zapewnić usunięcie wody oraz pary wodnej z konstrukcji dachu.

W naszym kraju najczęściej spotyka się dachy z kątem nachylenia 30-45° jeżeli mowa o budownictwie jednorodzinnym. Jest to dobre rozwiązanie, gdyż nie ma problemu z zalegającym śniegiem czy spływającą wodą – jest ona odprowadzana dosyć szybko. W przypadku dachów o większym kącie nachylenia (np. 60°) pojawia się już problem – należy zastosować dodatkowe mocowania pokrycia, aby uniknąć jego zerwania.
 

Czy można w jakiś sposób skategoryzować rodzaje pokryć dachowych pod względem szczelności?

Jeżeli w danym pokryciu jest mniej spoin i połączeń, można przyjąć, że będzie ono bardziej szczelne. Pokrycia można podzielić na:

  • pokrycia z blachodachówki lub z blachy płaskiej, płyt bitumicznych, cementowo-włóknowych itp. - są szczelne, jeżeli powierzchnia nie jest uszkodzona, jednak może woda może przedostawać się w miejscu wkrętów czy punktach łączeń;

  • dachówki zakładkowe – najbardziej szczelne to te z podwójnymi zamkami na czterech krawędziach;

  • dachówki nieposiadające zamków na krawędziach,

  • pokrycia papowe i bezspoinowe z mas kauczukowych, nylonowych lub innych materiałów sztucznych – są nieprzepuszczalne, często stosuje się je na płaskich dachach.
     

Czy podkład pod pokryciem jest szczególnie ważny? Jak dobrać podkład względem pokrycia?

Szczelny podkład to podstawa w zabezpieczeniu więźby dachowej, ocieplenia i poddasza przed wodą. W kategorii szczelności podkłady można uporządkować w następujący sposób:

  • papa/folia dachowa na poszyciu z desek lub płyt,

  • folia dachowa sklejana na zakładach,

  • folia dachowa położona z zakładem o szerokości minimum 10 cm.

Dobierając rodzaj podkładu musimy znać kąt nachylenia dachu oraz rodzaj jego pokrycia. Wszystkie podkłady mają swoje zalecenia techniczne (są zawsze podane przez producenta) co do konkretnego kąta nachylenia połaci. Podkład wybiera się tak, aby uzyskać jak największą szczelność.

Wybierając rodzaj podkładu trzeba wziąć pod uwagę również ciężar pokrycia. Jeżeli zdecydujemy się na dachówki, blachy profilowane czy blachodachówki – nie będą one potrzebowały oparcia na całej powierzchni - wystarczający będzie ruszt z łat. Natomiast decydując się na blachę płaską – dla niej trzeba już wykonać deskowanie (może być z kilkucentrymetrowymi przerwami pomiędzy deskami), aby blacha nie uległa zwichrowaniu. Co do papy i innych materiałów bitumicznych – podkład musi być jednolity i równy (np. płyty drewnopochodne; lub deski mocowane na pióro-wpust), ponieważ są to materiały elastyczne i bardzo szybko będzie widać ewentualne nierówności.

O trwałości dachu decyduje także jego prawidłowa wentylacja. W przypadku, gdy poddasze jest użytkowe, dach musi być ocieplony (zazwyczaj przestrzeni między krokwiami umieszcza się wełnę mineralną) – a więc w wysychanie dachu będzie znacznie utrudnione. Z tego względu ważne jest układanie poszczególnych warstw połaci w odpowiedniej kolejności. Należy zabezpieczyć ocieplenie przed wchłanianiem wilgoci z zewnątrz (szczelność pokrycia) i od wewnątrz (paroizolacja). W przypadku, gdy dach nie jest odeskowany, a pomiędzy warstwą izolacji i pokryciem znajduje się folia wysoko paroprzepuszczalna (tzw. membrana) – wtedy wełna może wypełniać całą przestrzeń na wysokości krokwi i stykać się z nią. W tym przypadku wentylacja zapewniona jest poprzez szczelinę wentylacyjną znajdującą się bezpośrednio pod pokryciem. (warunkiem jest jej drożność na całej długości). Jeżeli natomiast zastosowana folia jest nisko paroprzepuszczalna – szczeliny wentylacyjne trzeba zastosować dwie: pomiędzy pokryciem a folią oraz pomiędzy folią a ociepleniem (również warunkiem jest ich drożność na całej długości). Jednak bardziej popularnym rozwiązaniem jest stosowanie folii wysoko paroprzepuszczalnej i jednej szczeliny wentylacyjnej, ponieważ taka konstrukcja jest łatwiejsza w wykonaniu. 
 

Na koniec pozostały rynny – jaki system orynnowania wybrać?

Orynnowanie jest niezbędne jeżeli chcemy ochronić ściany budynku przed spływającą z dachu wodą, a w dalszych tego skutkach – przemarzaniem i zagrzybieniem ścian. Popularnym rozwiązaniem jest montaż rynien zewnętrznych, wiszących o przekroju półokrągłym. Woda spływa po nich do pionowych rur spustowych, następnie odprowadzana jest tymi rurami na teren działki (lub kanalizacji deszczowej, zbiornika wody deszczowej czy też studni chłonnej). Przekroje rur rynien muszą być dopasowane do przekroju rur spustowych – tak, aby woda nie miała szans przelewać się przez krawędź rynny, a cała rura spustowa nie została wypełniona wodą, ponieważ wtedy utworzą nam się tzw. korki wodne powodujące wibrowanie rur, a tym samym ich rozluźnienie. W domach jednorodzinnych przekroje orynnowania są raczej nieduże – ale nie powinny wynosić one mniej, niż 10 cm.

Jeżeli chodzi o porównanie materiałów, z którego wykonywane są rynny – plastikowe są odporne na korodowanie oraz niewrażliwe na małe zarysowania np. przez gałęzie drzew. Niestety jednak w niskich temperaturach łatwiej o ich uszkodzenie, ponieważ plastik staje się kruchy. Mocniejsze pod tym względem są rynny stalowe – ale te z kolei są bardziej podatne na wszelkie korozje. Przy wyborze systemu rynien należy zastanowić się, na czym nam najbardziej zależy.